Projekt "Atlantyda” stworzył kilka lat temu wychowawca pracujący w Areszcie Śledczym w Hajnówce kapitana Artura Cyruka. Nazwa programu nawiązuje to zaginionej, mitycznej cywilizacji, po której nie pozostał żaden ślad, której samo istnienie jest podważane. Podobnie zanikają ślady po różnorodności kulturowo – religijnej Rzeczypospolitej, w szczególności różnorodności kresów polskich.

 

Wychowawca jest pracownikiem więzienia, od dłuższego czasu zainteresowanym tematyką żydowską. W 2006 roku uhonorowany został dyplomem Ambasady Izraela za prace na terenie cmentarza w Narewce, współpracuje z serwisem http://www.kirkuty.xip.pl/ oraz z Muzeum Historii Żydów Polskich. W sformułowanie programu wielki wkład wniosła, również pracująca w AŚ Hajnówce psycholog - Monika Luiza Makarewicz - Pleskowicz.

 

Pamięć lokalna

Hajnowski areszt położony jest na wschodzie Polski, w miejscu, które było kiedyś obszarem przenikania i koegzystencji różnych kultur: polskiej, żydowskiej, białoruskiej, ukraińskiej. Cyruk wraz ze skazanymi postanowił spróbować ocalić pamiątki współistnienia, jakie pozostały jeszcze na okolicznych ziemiach - budynki po dawnych synagogach i mykwach oraz cmentarze różnych wyznań. Właśnie tym ostatnim, szczególnym miejscom, autorzy projektu postanowili poświęcić najwięcej uwagi. Nekropolie to bowiem miejsca wyjątkowe, w wielu kulturach otoczone największym szacunkiem ze strony żyjących. Pierwsze wyjazdy skazanych w teren to właśnie wizyty na miejscowych cmentarzach. W ich trakcie uczestnicy programu zapoznawani byli z tradycjami związanymi z pochówkiem, szczególnymi zwyczajami typowymi dla danej religii. Prowadzono również prace porządkowe, ściśle zgodnie z zasadami właściwymi dla każdej z religii.

Artur Cyruk tak mówi o akcji: "Świat wokół nas się zmienia, zmieniają się ludzie, krajobrazy, zwyczaje. Na naszych oczach odchodzą w niepamięć zabytki, ludzie, wspomnienia. Projekt "Atlantyda" to próba uratowania części odchodzącej w przeszłość spuścizny przodków a jednocześnie kształtowania postaw ludzi przebywających w zakładach karnych. Podlasie to teren obfitujący w ślady różnych kultur, narodowości i obyczajów. Rejon w którym położony jest areszt to miejsce zamieszkałe przez Polaków, Białorusinów, Ukraińców. Zgodnie koegzystuje tam prawosławie, katolicyzm i szereg odłamów protestanckich. W przeszłości na tych terenach zamieszkiwała znaczna liczba ludności żydowskiej. W samej Hajnówce mieszkało niewielu Żydów, mieli oni dom modlitwy, mykwę - korzystali z cmentarza w Orli lub w Narewce".

 

Realizacja programu

Początkowo w programie brali udział jedynie skazani odbywający karę pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w Hajnówce oraz w Zakładzie Karnym numer 1 we Wrocławiu. Pierwszym miejscem, które poznali skazani to cmentarz położony w Narewce, przed wojną zamieszkałej przez dużą liczbę Żydów. W 2007 roku rozszerzono zakres akcji na kilka kolejnych jednostek okręgu białostockiego.

 

Udział skazanych w zajęciach realizowanych w ramach programu jest dobrowolny. Skazani dobierani są do udziału w zajęciach praktycznych programu przez prowadzących zajęcia. Do udziału w programie preferowani są skazani odbywają karę w systemie programowanego oddziaływania, Do zajęć praktycznych mogą być zakwalifikowani jedynie skazani skierowani do odbywania kary w zakładzie karnym typu półotwartego.

 

 

Od początku funkcjonowania programu jednym z głównych założeń było prowadzenie prac zgodnie z zaleceniami religijnymi. Jeszcze przed rozpoczęciem jakichkolwiek prac skontaktowano się z Komisją Rabiniczną ds. Cmentarzy, reprezentowaną wówczas przez Panią Elizę Chodorowską.  Na cmentarzu w Narewce odbył się wykład dla skazanych biorących udział w pracach porządkowych. Aleksander Schwartz i Paweł Bramson opowiadali o zwyczajach pogrzebowych oraz o zasadach prowadzenia prac na cmentarzach żydowskich. Współpraca z Warszawką Gminą Wyznaniową Żydowską zacieśniała się co zaowocowało cyklem wykładów dla skazanych. Do tej pory wykłady miały miejsce w Areszcie Śledczym w Hajnówce, Ostrowie Wielkopolskim, Zakładzie Karnym Nr 1 we Wrocławiu, Tarnowie Mościcach, Grądach Woniecko, Czerwonym Borze, Białymstoku. Wymienione zakłady penitencjarne odwiedzili między innymi Jan Jagielski z ŻIH, Anna Ciałowicz, Aleksander Schwartz, Remigiusz Sosnowski, Zbigniew Niziński. Z bardzo dużym zainteresowaniem spotkały się wykłady Pana Piotra Kadlcika - „Sto pytań do Żyda” oraz Naczelnego Rabina Polski Michaela Schudricha - „Podstawy Judaizmu”.