Cmentarze

W Polsce jest ponad 1400 cmentarzy żydowskich. Wiele osób z kraju i zagranicy podejmuje próby ratowania tych szczególnych dla nas miejsc. Utrzymanie i zabezpieczenie cmentarzy żydowskich jako miejsc podlegających szczególnej ochronie jest ogromnym wyzwaniem, do którego staramy się zaangażować władze lokalne i państwowe, przewodników, nauczycieli, lokalnych mieszkańców i darczyńców.

Gminy Żydowskie, Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Polsce oraz Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego dbają o utrzymanie oraz zabezpieczenie cmentarzy żydowskich w Polsce.

Status cmentarzy żydowskich

Pierwsza wzmianka o żydowskim pochówku pojawia się na kartach Księgi Rodzaju, kiedy Abraham po śmierci swojej żony Sary, zakupił skrawek ziemi, aby ją w niej pochować (Księga Rodzaju 23:2-20). W tradycji żydowskiej cmentarz powstaje już w chwili nabycia działki z przeznaczeniem jej na cele grzebalne, to jest nabiera szczególnego statusu jeszcze przed pierwszym pochówkiem.

W judaizmie święte jest zarówno to, co duchowe, jak i to, co fizyczne. Dusza jest źródłem świętości, podczas gdy ciało jest naczyniem, które nosi w sobie świętość. Zgodnie z tradycją i prawem żydowskim ludzkie ciało pozostaje święte nawet po śmierci i jest takie aż do dnia zmartwychwstania. Dlatego kości tych, którzy odeszli, pozostają nienaruszalne. Tradycja mówi, że dusza i ciało pozostają połączone nawet po śmierci, więc jeżeli narusza się kości tu, na ziemi, to naruszony zostaje także spokój duszy w niebie. Ciała zmarłych muszą być pogrzebane w ziemi (co wyklucza zarówno kremację, jak i pozostawienie ich ponad poziomem gruntu) i pozostać nienaruszone. Dlatego ekshumacja jest w judaizmie ściśle zabroniona, oprócz szczególnych i nadzwyczajnych przypadków.

Zgodne z tradycją żydowską są jedynie nieinwazyjne metody badań. W celu odtworzenia historycznych granic cmentarza czy rozpoznania jego strefy grzebalnej dostępne są takie metody jak: synchronizacja przedwojennych map, synchronizacja zdjęć lotniczych z okresu II wojny światowej, badania georadarowe. Narzędziem podstawowym pozostaje wizja lokalna, czyli badanie terenu pod kątem pozostałości przedwojennego ogrodzenia lub innych obiektów cmentarnych. Badania archeologiczne dopuszcza się tylko w przypadkach wyjątkowych.

Przy gminach żydowskich funkcjonuje Komisja Rabiniczna ds. Cmentarzy Żydowskich. Przedmiotem jej prac jest ochrona cmentarzy w ich historycznych (czyli przedwojennych) granicach. W myśl tradycji żydowskiej cmentarz jest tam, gdzie znajdują się szczątki ludzkie, niezależnie od tego, czy zewnętrzne oznaki cmentarza zostały zniszczone, jego granice uległy zatarciu, czy też cmentarz został zabudowany. Dlatego tak szczególną wagę przykładamy do tego, aby cmentarze były grodzone w ich oryginalnych granicach, aby żadne groby nie zostały przy tym pominięte. Oprócz tradycyjnych cmentarzy Komisja zajmuje się grobami masowymi oraz żydowskimi pochówkami poza granicami cmentarzy, obozami zagłady oraz grobami masowymi.

Prosimy o nienaruszenie cmentarzy żydowskich, w szczególności o nieprowadzenie następujących prac:

  • kopania gruntu cmentarza
  • wywożenia ziemi cmentarnej
  • wjazdu na teren ciężkim sprzętem (zgodę może wydać jedynie Komisja)
  • usuwania korzeni drzew i krzewów
  • odkopywania płyt nagrobnych
  • samowolnego grzebania kości
  • podkopywania ogrodzenia cmentarza
  • otwierania grobów.

Macewy (nagrobki)

Wedle tradycji żydowskiej macewy należą do zmarłych i dlatego, jeśli nie znajdują się na cmentarzu, powinny być przywrócone na miejsce, z którego pochodzą. Nie zezwala się na ponowne ustawianie macew w sposób naśladujący ich pierwotne ustawienie, czyli sugerujący, że stoją one na rzeczywistym – pierwotnym miejscu pochówku. Nie należy też odkopywać, podnosić czy ponownie ustawiać znajdujących się na cmentarzu płyt nagrobnych, które uległy przewróceniu, zarośnięciu czy też wchłonięciu w ziemię.  Zakazane są działania mogące naruszyć znajdujące się pod powierzchnią ziemi kości.  Wszelkie kwestie dotyczące renowacji, konserwacji oraz pielęgnacji macew winny być prowadzone zgodnie ze sztuką konserwatorską oraz konsultowane z Komisją, w przypadku jakichkolwiek wątpliwości.