Żydowskie zabytki w Warszawie

Najcenniejsze zabytki żydowskie w Warszawie – takie jak Synagoga im. Nożyków czy cmentarz przy ul. Okopowej – wciąż służą społeczności żydowskiej, ale wiele materialnych śladów po największej europejskiej diasporze zostało zatartych.

Ulica Próżna

Fot. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie

 

Jedyna ulica dawnego warszawskiego getta, która zachowała zabudowę po obydwu stronach. Przez kilka ostatnich dziesięcioleci budynki były pozbawione elewacji, a ich puste okna i gołe ściany z czerwonej cegły były znakiem pustki po dawnej żydowskiej Warszawie. Teraz na Próżną wraca życie, kamienice przeszły gruntowne zabiegi konserwatorskie, dzięki którym wróciły do przedwojennego szyku. Dzisiejsza Próżna jest modnym adresem na mapie Warszawy.

Kamienice pod adresami Próżna 7 i 9 zaprojektował Franciszek Brauman, główny architekt mieszczańskiej Warszawy końca XIX wieku (autor między innymi kamienicy Wedla przy Szpitalnej). Odnowione fasady pozwalają wyobrazić sobie czasy, gdy w narożnej kamienicy (Próżna 9) mieszkało małżeństwo Zalmana i Rywki Nożyków, którzy ufundowali istniejącą do dziś Synagogę przy ulicy Twardej.

Mur getta

Fot. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie

 

Na ogromnym obszarze Warszawy – od Nowego Miasta po pl. Defilad – natknąć się można na upamiętnienia granic getta. Ten pomnik to zespół 22 tablic według projektu Eleonory Bergman i Tomasza Leca oraz płytki wtopione w chodnik lub trawnik, zaznaczające dokładny przebieg jego granic.

Przy ulicy Siennej 53 zachował się autentyczny fragment muru – w tym miejscu granicę getta wyznaczał mur między posesjami Sienna 53 i 55. Dostęp do tego miejsca jest możliwy od strony ul. Złotej 62. Fragmenty tego konkretnego muru znajdują się między innymi w Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie i Muzeum Historii Holokaustu Yad Vashem w Jerozolimie.

Kładka na Chłodnej

Ulica Chłodna przed i podczas wojny miała większe znaczenie komunikacyjne niż dzisiaj i została przez hitlerowców wyłączona z grodzonego getta. W ten sposób w Warszawie powstalo duże i małe getto: duże na północ od Chłodnej, małe na południe od niej.  Dwie rozdzielone części getta łączyła kładka. Przejście kładką nad wyłączoną z getta ulicą było dla wielu jedyną możliwością spojrzenia na drugą stronę muru.

W pobliżu kładki, pod adresem Chłodna 20 do dzisiaj stoi kamienica „pod zegarem”. W tym secesyjnym budynku mieszkał Adam Czerniaków, prezes Judenratu, autor przenikliwego i wstrząsającego dziennika z warszawskiego getta. Czerniaków popełnił samobójstwo 23 lipca 1942 roku w ówczesnej siedzibie Gminy Żydowskiej przy ulicy Grzybowskiej (budynek nie istnieje, dziś stoi tam biurowiec PZU na rogu al. Jana Pawła II).

Centralna Biblioteka Judaistyczna

Fot.: Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie

 

Główna siedziba Żydowskiego Instytutu Historycznego (pod adresem Tłomackie 3/5), schowana za Błękitnym Wieżowcem przy placu Bankowym, daje wyobraźni pole do popisu. Niedaleko stąd, na pustej dziś ulicy wśród drzew na tyłach Muzeum Archeologicznego przebiegały Nalewki, jedna z ważniejszych handlowych ulic przedwojennej Europy. Tłomackie było placem szczelnie obudowanym kamienicami, jego głównym akcentem była Wielka Synagoga.

W sąsiedztwie mieszkał profesor Mojżesz Schorr, ostatni rabin Wielkiej Synagogi, a pod numerem 13 mieściła się siedziba Związku Dziennikarzy i Literatów Żydowskich (dzięki inicjatywie tego Związku jidysz został w 1927 roku językiem członkowskim międzynarodowego PEN Clubu). W 1927 roku staraniem Mojżesza Schorra ruszyły prace nad siedzibą Centralnej Biblioteki Judaistycznej. Budynek zaprojektował Edward Eber. Po oddaniu go do użytku obok znalazł siedzibę Instytut Nauk Judaistycznych, gdzie kształcono rabinów i nauczycieli. Po wojnie mieściła się w nim Centralna Żydowska Komisja Historyczna, przekształcona w 1947 roku w ŻIH.

Umschlagplatz

umschlagplatz
Fot.: Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie

 

Po niemiecku – plac przeładunkowy. Przy ulicy Stawki 4/6 mieściła się rampa kolejowa. Wraz z sąsiednimi budynkami była przez Niemców wykorzystywana do koncentracji mieszkańców getta przed transportem do obozu zagłady w Treblince. Od 22 lipca 1942 roku dzień w dzień na śmierć wywożono po 5-6 tysięcy Żydów. W tym miejscu od 1988 roku stoi pomnik autorstwa Hanny Szmalenberg i Władysława Klamerusa. Jasna, dostojna, półprzymknięta forma pomnika zwieńczona jest półkolistą, na kształt macewy, płaskorzeźbą strzaskanego lasu. W środku wykuto 400 najczęściej występujących przedwojennych żydowskich imion – od Aby do Żanny – nazywając w ten sposób po imieniu niejednokrotnie anonimowe ofiary Zagłady.

Dwa pomniki powstania w getcie

bereszit
Fot.: Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie

 

Pierwszy pomnik Powstania został wzniesiony dzięki inicjatywie Centralnego Komitetu Żydów w Polsce tuż po wojnie. Został odsłonięty na krótko przed trzecią rocznicą Powstania, 16 kwietnia 1946 roku. Jego forma, choć nieco przyćmiona sławą późniejszego Pomnika Bohaterów Getta, jest warta szczególnej uwagi: ma formę okrągłej, wtopionej w ziemię płyty z literą Bet od Bereszit, pierwszej litery pierwszego słowa pierwszej księgi Tory.

Decyzja o budowie drugiego pomnika zapadła wkrótce po odsłonięciu pierwszego. Pracę nad nim powierzono rzeźbiarzowi Natanowi Rapaportowi, za oprawę architektoniczną odpowiadał Leon Suzin. Pomnik wzniesiono ze składek żydowskich, a do jego wykonania użyto bazaltu skandynawskiego, gromadzonego przez Alberta Speera na przyszłe pomniki zwycięstwa Hitlera. Choć powszechnie rozpoznawalna jest jego zachodnia strona, która obrazuje heroiczną walkę powstańców w getcie, pomnik ma dwie strony – druga, od ulicy Zamenhofa, upamiętnia męczeństwo.

Korczakianum

Jaktorowska to nazwa dawnego fragmentu ulicy Krochmalnej. Pod dzisiejszym adresem Jaktorowska 6 znajdował się sierociniec kierowany od 1912 roku przez wybitnego pedagoga Janusza Korczaka [Henryka Goldszmita, 1878-1942]. Po utworzenia getta Dom Sierot został przeniesiony na Chłodną 33, potem na Sienną 16. Stąd w 1942 roku dzieci wraz z opiekunami zostały wywiezione do obozu zagłady w Treblince.

Dom przy Jaktorowskiej jest udostępniony zwiedzającym, mieści się tam oddział Muzeum Warszawy – Korczakianum, które gromadzi, bada, udostępnia i popularyzuje materiały dokumentujące spuściznę życiową Janusza Korczaka, jego biografię osobistą, dorobek pisarski; dzieje instytucji przez niego tworzonych i współtworzonych; losy ludzi z najbliższego kręgu. Przybliża też odbiór Janusza Korczaka i jego dzieła w Polsce i zagranicą.

Mykwa na ulicy Kłopotowskiego

mykwa_klopotowskiego
Fot.: Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie

 

Mykwa na Kłopotowskiego została zbudowana w latach 1911-1914. Budynek stanowi część kompleksu obiektów gminy żydowskiej wokół tzw. Synagogi okrągłej na Pradze. W części frontowej budynku mykwy znajdują się dwie kondygnacje. Elementy zdobnicze: gzymsy, obramienia okien i pilastry wykonane są z tynku imitującego kamień. We wnętrzach można odnaleźć elementy dawnego wystroju: posadzki, marmurowe schody. Po 1945 roku mieściły się tu biura Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Obecnie należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie, mieści Wielokulturowe Liceum Humanistyczne im. Jacka Kuronia.