Miejsce

Plac Grzybowski jest miejscem przyciągającym mieszkańców Warszawy i turystów, tętni życiem i coraz pewniej odzyskuje swoją wielkomiejską tożsamość. A jaka jest historia ulicy Twardej, która dla Warszawiaków jest synonimem współczesnego życia żydowskiego?

Chociaż dzisiaj dawny bieg ulicy Twardej uległ zatarciu, do połowy XX wieku była to jedna z ważniejszych i bardziej ruchliwych ulic w mieście. Ulica Twarda, która przebiega przez Grzybów – to jedna z najstarszych dróg, traktów i gościńców Warszawy. Droga biegnąca między terenami podmokłymi była nazywana Twardą – i taką nazwę oficjalnie nadano ulicy w 1770 roku.

Warszawa XVII wieku przypominała zespół zamkniętych miast, o przeznaczeniu których decydowali właściciele. Małe, prywatne miasteczka w obrębie miasta nazywały się jurydykami, a jedną z jurydyk był Grzybów. 30 czerwca 1650 król Jan Kazimierz przywilejem lokacyjnym potwierdził powstanie Grzybowa – jurydyki założonej przez starostę warszawskiego Jana Grzybowskiego. Jurydyki znacznie się od siebie różniły. Jan Grzybowski nadał swojej jurydyce przemysłowy charakter, już pod koniec XVII wieku działało tu 10 browarów i dwa młyny.

W końcu XVIII w. zabudowa Twardej  sięgała do ulicy Żelaznej. Jako ważna arteria miasta, była jedną z najszerszych ulic Warszawy – jej ozdobą było 14 domów murowanych oraz 24 domy i dworki drewniane. Gdy później inżynier Kierbedź, twórca warszawskiego mostu, zastosował po raz pierwszy bruki żelazne, pasma bruku żelaznego zaczęto kłaść na ulicach o największym ruchu kołowym. Wśród 12 najbardziej ruchliwych ulic Warszawy znalazła się również ulica Twarda. W latach 80. XIX wieku po Warszawie zaczęły krążyć tramwaje konne, ulicą Twardą kursowała jedna z ważniejszych linii, a gdy w 1908 roku na ulice Warszawy wjechały tramwaje elektryczne, ulicą Twardą przejechał pierwszy tramwaj elektryczny linii 22.

Na ruchliwej i wielkomiejskiej ulicy Twardej życie żydowskie toczy się od początku XIX wieku. W 1815 roku odnotowano otwarcie bożnicy w murowanym domu przy ul. Twardej (numer hipoteczny 1080). W 1861 roku, tym samym, w którym rozpoczyna się przy Placu Grzybowskim budowa kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych, legat małżonków Aarona i Perli Serdynerów przekazał akt darowizny na rzecz Gminy Żydowskiej na budowę synagogi przy ulicy Twardej 4. Synagoga została przekazana Gminie w roku 1927. W dwudziestoleciu międzywojennym przy ulicy Twardej mieściło się aż 18 małych, prywatnych bożnic i dwie synagogi – Synagoga Serdnerów i Synagoga Nożyków. Druga z wymienionych słynęła ze śpiewu kantorów. Tutaj nadkantorem był Szlomo Herszman, który w 1930 został wyróżniony stanowiskiem kantora w Manchesterze, a w 1933 nadkantorem Synagogi im. Nożyków został sławny kantor Gerszon Sirota.

W Warszawie zburzonej w 80%, w której getto i była dzielnica północna zostały zrównane z ziemią, gdzie w bestialski sposób wymordowano prawie całą społeczność żydowską – z oceanu ruin wznosi się ocalała synagoga im. Nożyków. W okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej okolice placu Grzybowskiego były ośrodkiem odradzania się społeczności i tożsamości żydowskiej. Dziś okolica placu Grzybowskiego i ulicy Twardej stanowi siedzibę rozmaitych żydowskich organizacji społecznych, kulturalnych i edukacyjnych, a adres Twarda 6 to siedziba Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie oraz należącej do niej Synagogi im. Nożyków.