Pierwsze prace archeologiczne na cmentarzu żydowskim w Polsce

Dzisiaj na Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie pani Bogna Radzimińska, kierowniczka wydziału Archeologii Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oficjalnie odebrała prace archeologiczne, które były prowadzone pomiędzy czerwcem a wrześniem tego roku na terenie Kwatery 1. – najstarszej części cmentarza.

To pierwsze prace archeologiczne na cmentarzu żydowskim w Polsce przeprowadzone zgodnie z żydowskim prawem religijnym i przepisami o ochronie zabytków .

W odbiorze uczestniczyli: Lesław Piszewski, Przewodniczący Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie, Witold Wrzosiński, dyrektor cmentarza, dr Szymon Lenarczyk, kierownik prac archeologicznych i Michał Laszczkowski, prezes Fundacji Dziedzictwa Kulturowego na zlecenie której prace były prowadzone.

Działania archeologów miały charakter porządkowy i polegały na ręcznym usunięciu nadmiaru ziemi przemieszanej z nawarstwieniami organicznymi, znajdującymi się bezpośrednio na zabytkowych nagrobkach, a także w przestrzeni pomiędzy nimi. Dzięki zastosowaniu metodyki archeologicznej i precyzyjnemu zdejmowaniu kilkucentymetrowych nawarstwień humusu, możliwe było uchwycenie wielu szczegółów związanych z historycznym okresem użytkowania terenu. Wykonano także standardową dokumentację archeologiczną.

Archiwum Cmentarza Żydowskiego przy ulicy Okopowej w Warszawie nie przetrwało II wojny światowej. Często jedyne informacje o osobach pochowanych na cmentarzu przed 1939 rokiem znajdują się na zachowanych nagrobkach. Dzięki przeprowadzonym pracom udało się znaleźć kilka nagrobków dotychczas nieznanych osób. Odkryto także nieznane wcześniej motywy dekoracyjne na macewach, między innymi wizerunek wiewiórki trzymającej orzechy, którego znaczenie jest przedmiotem rozważań, bo takie przedstawienia nie były dotychczas znane w żydowskiej sztuce sepulkralnej na terenie Polski. Udało się także odkryć pozostałości polichromii na części nagrobków, co było dosyć rozpowszechnionym zwyczajem na cmentarzach żydowskich. Na uwagę zasługuje jednak fakt, że na jednej z macew znaleziono ślady złoceń.

Niezwykle interesującymi elementami architektury cmentarza żydowskiego, które odsłonięto w trakcie prac archeologicznych, są brukowane ciągi komunikacyjne – alejki, prowadzące do wybranych oheli, jak choćby do oheli Sonnenberga czy Lipszyca, lub biegnące wzdłuż rzędów macew. Wydaje się, że znaczna część historycznej Kwatery 1. była brukowana, o czym mogą świadczyć zachowane miejscami kamienie, tworzące ścieżki zlokalizowane pojedynczo lub w większych skupiskach.

Fundacja Dziedzictwa Kulturowego zapowiada kontynuowanie prac archeologicznych w 2021 roku. Obejmą niemalże cały historyczny obszar Kwatery nr 1 cmentarza – czyli najstarszą jego część.

We współpracy z Instytutem Sztuki Polskiej Akademii Nauk oraz Fundacją Dokumentowania Cmentarzy Żydowskich zostanie także przeprowadzona pełna inwentaryzacja kwatery i znajdujących się na niej nagrobków. Planowana jest publikacja naukowa wyników badań archeologicznych i inwentaryzacyjnych.

Zgromadzone materiały i wyniki badań pozwolą na opracowanie kompleksowego programu konserwatorskiego dla całej kwatery we współpracy z Mazowieckim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków.