Odwiedź nas
Cmentarz Żydowski na Bródnie
Cmentarz Żydowski na Bródnie przy ul. św. Wincentego 15 jest najstarszą zachowaną nekropolią żydowską w Warszawie oraz największym pod względem liczby pochowanych cmentarzem żydowskim w Polsce. Pierwszy znany pochówek odbył się tu w 1743 roku, a do zamknięcia cmentarza wraz z odcięciem warszawskiego getta 16 listopada 1940 roku spoczęło na nim około 250 tysięcy osób. Nekropolia zajmuje obecnie powierzchnię 14,6 hektara i pozostaje jednym z najważniejszych świadectw historii warszawskich Żydów.
Na cmentarzu pochowani są przedstawiciele wszystkich warstw społecznych – od kupców i rzemieślników po uczonych, przedsiębiorców i działaczy społecznych. Spoczywają tu również żołnierze Pułku Lekkokonnego Starozakonnych Berka Joselewicza, polegli podczas obrony warszawskiej Pragi w czasie Insurekcji Kościuszkowskiej, a także cywilne ofiary Rzezi Pragi z 1794 roku.
Do najbardziej znanych osób pochowanych na Bródnie należą Szmul Zbytkower – kupiec, bankier i dostawca dworu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego – oraz Abraham Stern, wybitny wynalazca, naukowiec, rektor Warszawskiej Szkoły Rabinów i jedyny żydowski członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Dzięki badaniom archeologicznym przeprowadzonym w ostatnich latach udało się odnaleźć przybliżone miejsce jego pochówku i postawić nowy nagrobek.
Na dziedzińcu cmentarza wyeksponowano najstarsze zachowane warszawskie macewy z lat 1795 i 1798 oraz wyjątkowy nagrobek z wiernie odtworzoną historyczną polichromią. Badania konserwatorskie wykazały, że przed II wojną światową większość żydowskich nagrobków była malowana. Dzięki analizie zachowanych pigmentów możliwe było odtworzenie ich pierwotnej kolorystyki, co pozwala lepiej wyobrazić sobie dawny wygląd nekropolii.
Los cmentarza po II wojnie światowej należy do najbardziej dramatycznych kart jego historii. W latach 1948–1951, na polecenie władz komunistycznych, tysiące ocalałych nagrobków zostało wyrwanych z miejsc pochówku. Część wykorzystano jako materiał budowlany, a około 40 tysięcy macew przygotowano do wywiezienia. Ostatecznie pozostały one na miejscu, tworząc największe na świecie skupisko wyrwanych nagrobków – poruszający krajobraz pamięci i jeden z najbardziej przejmujących symboli zniszczenia żydowskiego dziedzictwa w Polsce. Po wojnie teren nekropolii przeznaczono na park, a na rozległych piaszczystych wydmach posadzono las.
W drugiej połowie lat 80. XX wieku dzięki staraniom Fundacji Rodziny Nissenbaumów wzniesiono monumentalną bramę ozdobioną płaskorzeźbami nawiązującymi do historii cmentarza oraz wybrukowano główną aleję prowadzącą do symbolicznego pustego postumentu. W grudniu 2012 roku nekropolia, wcześniej pozostająca własnością Skarbu Państwa, została odzyskana przez Gminę Wyznaniową Żydowską w Warszawie. Odbudowano ogrodzenie oraz wzniesiono pawilony dla odwiedzających. W lutym 2018 roku otwarto stałą wystawę „Bejt Almin – Dom Wieczności”, poświęconą historii cmentarza oraz żydowskim tradycjom i zwyczajom związanym ze śmiercią, pochówkiem i pamięcią o zmarłych.
Do dziś ponad hektar historycznego obszaru cmentarza pozostaje poza ogrodzeniem i poza władaniem Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Na tym terenie znajdują się miejsca pochówku kilku tysięcy osób, które wciąż nie są objęte należytą ochroną.
Cmentarz Żydowski na Bródnie nie pełni już funkcji czynnej nekropolii i nie odbywają się na nim współczesne pochówki. Pozostaje jednak jednym z najcenniejszych zabytków żydowskiego dziedzictwa w Polsce oraz wyjątkowym świadectwem ponad dwustu lat historii warszawskiej społeczności żydowskiej. Jest miejscem pamięci, refleksji i edukacji, przypominającym o bogactwie życia żydowskiego w dawnej Warszawie oraz o odpowiedzialności za zachowanie materialnych śladów tej historii dla przyszłych pokoleń.
Koszt biletu: 20PLN